Pistlar

Ekkert er ókeypis

Í góðærinu reyndu menn ýmislegt sem eftir á að hyggja lítur ekki vel út. Flest þessara uppátækja voru byggð á þeirri forsendu að við gætum gert hvað sem okkur kæmi til hugar af því að við værum svo rík. Dæmi um slíka ráðstöfun er loforð Vinstri grænna, Samfylkingar og Framsóknarflokks í febrúar 2006 um gjaldfrjálsan leikskóla. Loforðið var gefið rétt fyrir síðustu sveitarstjórnarkosningar. Sjálfstæðisflokkurinn fylgdi á eftir, með nokkrum semingi, lofaði og efndi lækkun leikskólagjalda.

 

Í ljósi stöðu okkar í dag er lærdómsríkt að rýna örlítið í þessa ráðagerð. Gjaldfrjálst er annað orð yfir ókeypis, en eins og allir vita er engin vara eða þjónusta ókeypis. Einhver þarf að bera kostnaðinn af þjónustunni og í tilfelli leikskólanna gera borgarbúar það að mestu leyti. Upphrópunin „gjaldfrjáls leikskóli“ felur í sér hirðuleysi fyrir útgjöldum og fjármunum annarra. Eflaust hafa flokkarnir sem áttu hugmyndina ekki séð málin í þessu ljósi en þannig er þetta engu að síður.

 

Opinberir aðilar, bæði sveitarfélög og ríki, verða í dag að finna leiðir til að draga úr útgjöldum. Ríkisstjórnin segist ætla að fara blandaða leið með lækkun útgjalda og hækkun skatta. Enn sem komið er bólar lítið á niðurskurðarhugmyndum en skattahækkanir eru auglýstar með heilsíðuauglýsingum í blöðum landsins. Í borgarstjórn ríkir um það sterk samstaða meðal sjálfstæðismanna að kreppunni skuli frekar mætt með aðhaldi og lækkun útgjalda í stað þess að hækka skatta. Mikil vinna hefur nú þegar verið unnin við að draga úr útgjöldum og að forgangsraða verkefnum.

 

Eigi slík vinna að vera gerleg er nauðsynlegt að kostnaður við verkefni og þjónustu, sem boðið er upp á, sé þekktur. Hér er um að ræða andstæðu þess að kalla leikskóla gjaldfrjálsa sem í raun felur kostnaðinn við þjónustuna. Þvert á móti er þess krafist að kostnaðarvitund sé góð. Af þessari ástæðu lagði leikskólaráð mikla áherslu á að reikna út heildarkostnað við hvert leikskólabarn í borginni á þessu kjörtímabili. Í ljós kom að hvert leikskólapláss kostar um 110-160 þúsund krónur á mánuði fyrir átta tíma vistun á dag með fæðisgjaldi. Foreldrar leikskólabarna greiða á bilinu 4-14 þúsund króna námsgjald á mánuði fyrir hvert barn á leikskóla. Reykjavíkurborg greiðir afganginn eða sem nemur 87-95% af kostnaði við hvert leikskólabarn. Matarkostnaður er svo niðurgreiddur sérstaklega um 50%. Samkvæmt þessu koma leikskólagjöld ekki bara foreldrum við, heldur öllum Reykvíkingum. Upplýsingar um kostnað við þjónustu sem þessa eru nauðsynlegar til að hægt sé að forgangsraða verkefnum á skynsamlegan hátt. Með því er ljóst hvað sparast við þær ákvarðanir sem teknar eru. 

 

Kostnaðarvitund þarf að aukast á fleiri sviðum. Borgarstarfsmenn þurfa að vita hvað þjónustan sem þeir veita kostar og að sama skapi þurfa borgarbúar að geta áttað sig á því hversu mikið hlutfall þjónustu er greitt beint úr vasa notenda og hversu mikið er greitt með skattpeningum. Við þekkjum dæmi um þetta þegar við greiðum fyrir lyf en á kvittuninni má lesa hvernig heildarkostnaðurinn er brotinn niður í hlut sjúklings annars vegar og ríkis hins vegar. Slík ráðstöfun leiðir til meiri kostnaðarvitundar og virðingar fyrir þeim fjármunum sem við höfum úr að spila. Önnur góð dæmi um mögulega breytta upplýsingagjöf og gjaldtöku eru sundstaðir borgarinnar og Borgarleikhúsið. Þessir vinsælu en ólíku staðir afþreyingar eru greiddir niður af Reykjavíkurborg en fáir gera sér grein fyrir hversu mikið. Vel mætti hugsa sér að upplýsingum um heildarkostnað væri komið á framfæri við greiðslu aðgöngumiða. Í tilfelli sundlauganna mætti einnig skoða að íbúar, sem greiða fyrir stærsta hluta aðgöngumiðans í formi skatts, greiði annað gjald og lægra en t.d. ferðamenn sem borga ekki skatt til rekstrarins. Skynsamlegar ákvarðanir um ráðstafanir sem þessar verða ekki teknar nema heildarkostnaður við þjónustuna sé öllum ljós.

Kostnaðarvitund þeirra sem stýra borginni, sem og borgarbúa, er mikilvægur þáttur í að stuðla að vel reknu borgarkerfi og er lykilhugtak þegar huga þarf að því að draga úr útgjöldum á markvissan og sanngjarnan hátt. Vitaskuld hefur kostnaðarvitund alltaf verið mikilvæg en þó aldrei sem nú í opinberum rekstri.

Greinin birtist í styttri útgáfu í Morgunblaðinu í dag, 18. janúar.